انواع مواد ترمیمی دندان؛ کامپوزیت، آمالگام و سرامیک

سه شنبه 16 تير 1405
وقتی دندانی پوسیده می‌شود، می‌شکند یا ترمیم قدیمی‌اش خراب می‌شود، یکی از اولین پرسش‌ها این است که با چه ماده‌ای ترمیم شود. انواع مواد ترمیمی دندان از نظر رنگ، روش ساخت، تعداد جلسات، دوام و ملاحظات ایمنی با هم فرق دارند و هیچ‌کدام برای همه‌ی دندان‌ها و همه‌ی بیماران بهترین انتخاب نیست. در این مقاله کامپوزیت، آمالگام، گلاس آینومر و سرامیک را معرفی می‌کنیم، می‌گوییم شواهد علمی درباره‌ی هرکدام چه می‌گوید و چه عواملی انتخاب ماده‌ی ترمیمی را تعیین می‌کند.
فهرست مطالب

مواد ترمیمی دندان چیست و چه انواعی دارد؟

مواد ترمیمی دندان موادی هستند که جای بافت پوسیده یا شکسته‌ی دندان را پر می‌کنند و شکل و عملکرد آن را برمی‌گردانند. این مواد در دو گروه قرار می‌گیرند: مستقیم مانند کامپوزیت، آمالگام و گلاس آینومر که در یک جلسه در دهان شکل می‌گیرند، و غیرمستقیم مانند سرامیک و طلا که در لابراتوار ساخته می‌شوند.

طبق توضیح کلینیک کلیولند، ترمیم‌های مستقیم معمولاً در یک جلسه انجام می‌شوند و شامل آمالگام نقره‌ای‌رنگ، کامپوزیت هم‌رنگ دندان و گلاس آینومر هم‌رنگ دندان هستند؛ ترمیم‌های غیرمستقیم مانند طلا و پرسلن در لابراتوار ساخته می‌شوند، معمولاً دو جلسه لازم دارند و اغلب به‌شکل اینله یا آنله به کار می‌روند [1]. انتخاب میان این مواد فقط سلیقه‌ای نیست و به اندازه و محل حفره، نیروی جویدن و شرایط خود بیمار بستگی دارد. برای آشنایی با کل مسیر درمان، راهنمای جامع ترمیم دندان را ببینید.

مرور کلی مواد ترمیمی رایج
ماده رنگ روش کاربرد معمول
کامپوزیت هم‌رنگ دندان مستقیم؛ معمولاً یک جلسه حفره‌های کوچک تا متوسط در دندان‌های جلو و عقب
آمالگام نقره‌ای مستقیم؛ معمولاً یک جلسه حفره‌های دندان‌های عقب؛ استفاده‌ی آن در جهان رو به کاهش است
گلاس آینومر هم‌رنگ دندان مستقیم؛ معمولاً یک جلسه ترمیم‌های کوچک‌تر و برخی شرایط خاص
سرامیک (پرسلن) هم‌رنگ دندان غیرمستقیم؛ معمولاً دو جلسه اینله، آنله و روکش در حفره‌های بزرگ‌تر
  • هر ماده‌ی ترمیمی مزایا و محدودیت‌های خودش را دارد و «بهترین» عمومی وجود ندارد.
  • کامپوزیت هم‌رنگ دندان است و امروز رایج‌ترین انتخاب برای ترمیم مستقیم است.
  • در یک مرور کاکرین، ترمیم‌های کامپوزیت در دندان‌های عقب بیشتر از آمالگام دچار شکست و پوسیدگی ثانویه شدند؛ شواهد با قطعیت پایین است.
  • استفاده از آمالگام به دلایل زیست‌محیطی در جهان رو به کاهش است و در اتحادیه‌ی اروپا از ۲۰۲۵ جز در موارد خاص ممنوع شده است.
  • سرامیک برای ترمیم‌های بزرگ‌تر به‌صورت اینله و آنله به کار می‌رود و بقای خوبی در مطالعات داشته است.

کامپوزیت برای ترمیم: ویژگی‌ها، مزایا و محدودیت‌ها

کامپوزیت ماده‌ای هم‌رنگ دندان است که لایه‌لایه در حفره قرار می‌گیرد، با نور سخت می‌شود و به دندان چسبانده می‌شود. ظاهر طبیعی و امکان تراش کمتر از مزیت‌های آن است، اما در مطالعات، دندان‌های عقب ترمیم‌شده با کامپوزیت بیشتر از آمالگام دچار پوسیدگی کنار ترمیم شده‌اند.

در ترمیم کامپوزیت، پس از برداشتن بافت پوسیده، ماده در حفره قرار می‌گیرد و با نور مخصوص سخت می‌شود؛ سپس لبه‌ها پرداخت و بایت بیمار بررسی می‌شود [1]. چون کامپوزیت به دندان چسبانده می‌شود، معمولاً لازم نیست برای گیر مکانیکی بافت سالم زیادی تراشیده شود و همین ویژگی آن را با رویکردهای محافظه‌کارانه سازگار می‌کند.

مرور کاکرین سال ۲۰۲۱ که ترمیم کامپوزیت را با آمالگام در دندان‌های عقب دائمی مقایسه کرده، نشان داد خطر شکست ترمیم کامپوزیت حدود دو برابر و خطر پوسیدگی ثانویه نیز بیشتر بوده، در حالی که در شکستگی ترمیم تفاوتی دیده نشد؛ نویسندگان قطعیت این شواهد را پایین دانسته‌اند و یادآوری کرده‌اند که مواد کامپوزیت از زمان انجام این مطالعات بهتر شده‌اند [2]. همچنین مرور سیستماتیک دیگری نشان داد مهم‌ترین علت‌های شکست ترمیم‌های کامپوزیت در دندان‌های عقب، پوسیدگی و شکستگی است و خطر شکست در افراد پرخطر از نظر پوسیدگی و در ترمیم‌هایی با سطوح بیشتر، بالاتر است [3].

نکته بالینی

نتیجه‌ی ترمیم کامپوزیت به شرایط انجام کار هم وابسته است: کنترل رطوبت در حین چسباندن، لایه‌گذاری درست و تنظیم دقیق بایت. به همین دلیل در حفره‌های بزرگ یا افراد پرخطر، جراح دندانپزشک ممکن است ترمیم غیرمستقیم یا برنامه‌ی پیشگیری دقیق‌تری پیشنهاد کند.

آمالگام دندان چیست و جایگاه امروز آن کجاست؟

آمالگام ترمیم نقره‌ای‌رنگی است که از ترکیب جیوه‌ی مایع با پودر آلیاژ نقره، قلع و مس ساخته می‌شود. در شواهد بالینی دوام خوبی داشته، اما به دلایل زیست‌محیطی و توصیه‌های ایمنی برای گروه‌های پرخطر، استفاده‌ی آن در جهان رو به کاهش است.

سازمان غذا و داروی آمریکا توضیح می‌دهد که آمالگام حدود نیمی از وزنش جیوه‌ی عنصری است و مقدار کمی بخار جیوه آزاد می‌کند؛ این سازمان می‌گوید شواهد موجود نشان نمی‌دهد آمالگام در جمعیت عمومی اثر نامطلوب سلامتی ایجاد کند، اما برای گروه‌های پرخطر توصیه می‌کند در صورت مناسب بودن، از مواد بدون آمالگام مانند کامپوزیت یا گلاس آینومر استفاده شود [4].

گروه‌هایی که FDA برای آن‌ها ترمیم بدون آمالگام را توصیه می‌کند
گروه توضیح
زنان باردار و جنین و زنانی که قصد بارداری دارند
مادران شیرده و نوزادان و شیرخواران آن‌ها
کودکان به‌ویژه کودکان زیر شش سال
بیماری عصبی یا کلیوی افراد دارای بیماری عصبی زمینه‌ای یا اختلال عملکرد کلیه
حساسیت به فلزات حساسیت شناخته‌شده به جیوه یا سایر فلزات آمالگام

در سطح جهانی، کنوانسیون میناماتا درباره‌ی جیوه کاهش تدریجی مصرف آمالگام را پیش می‌برد [2] و در اتحادیه‌ی اروپا، طبق مقررات ۲۰۲۴/۱۸۴۹، استفاده از آمالگام از ابتدای ۲۰۲۵ ممنوع شده است، مگر اینکه دندانپزشک آن را بر اساس نیاز پزشکی خاص بیمار کاملاً ضروری بداند [5].

سرامیک دندان: اینله، آنله و روکش

سرامیک یا پرسلن ماده‌ای هم‌رنگ دندان است که معمولاً در لابراتوار یا با فناوری دیجیتال ساخته می‌شود و به‌صورت اینله، آنله یا روکش به دندان چسبانده می‌شود. برای حفره‌های بزرگ‌تر کاربرد دارد و در مرور سیستماتیک، بقای ده‌ساله‌ی آن بالا گزارش شده است.

اینله فقط داخل حفره را پر می‌کند، آنله یک یا چند کاسپ دندان را هم می‌پوشاند و روکش کل تاج را در بر می‌گیرد. در مرور سیستماتیکی که ترمیم‌های اینله، آنله و اورلی را بررسی کرده، بقای ترمیم‌های سرامیکی در پنج سال حدود ۹۲ تا ۹۵ درصد و در ده سال حدود ۹۱ درصد گزارش شد و شکستگی یا لب‌پریدگی شایع‌ترین علت شکست بود [6]. در همین مرور، نوع سرامیک (پرسلن فلدسپاتیک یا گلاس‌سرامیک) بر بقا اثری نداشت [6].

ترمیم سرامیکی معمولاً به دو جلسه و کار لابراتوار نیاز دارد [1] و در مقایسه با ترمیم مستقیم، فرایند طولانی‌تری است. در عوض برای دندانی که بخش بزرگی از تاجش از دست رفته، می‌تواند جایگزینی محافظه‌کارانه‌تر از روکش کامل باشد.

مقایسه‌ی کامپوزیت، آمالگام و سرامیک

کامپوزیت ظاهر طبیعی و تراش کمتر دارد، آمالگام در مطالعات قدیمی‌تر دوام خوبی نشان داده اما به دلیل جیوه رو به کنار گذاشته شدن است، و سرامیک برای حفره‌های بزرگ ظاهر و دوام خوبی دارد ولی جلسات بیشتری لازم دارد. انتخاب نهایی به شرایط دندان و بیمار بستگی دارد.

مقایسه‌ی سه ماده‌ی ترمیمی رایج
معیار کامپوزیت آمالگام سرامیک
رنگ هم‌رنگ دندان نقره‌ای هم‌رنگ دندان
روش ساخت مستقیم در دهان مستقیم در دهان غیرمستقیم در لابراتوار یا با فناوری دیجیتال
تعداد جلسات معمولاً یک جلسه معمولاً یک جلسه معمولاً دو جلسه
شواهد دوام در مرور کاکرین شکست و پوسیدگی ثانویه بیشتر از آمالگام؛ قطعیت پایین در همان مرور، شکست کمتر از کامپوزیت بقای حدود ۹۱ درصد در ده سال
ملاحظه‌ی مهم حساس به شرایط انجام کار جیوه؛ کاهش جهانی مصرف هزینه و زمان بیشتر

مقایسه‌ی دقیق‌تر کامپوزیت و آمالگام، با جزئیات شواهد و ملاحظات ایمنی، موضوعی است که در صفحه‌ی ترمیم دندان نیز به آن اشاره شده است.

انتخاب ماده‌ی ترمیمی به چه عواملی بستگی دارد؟

اندازه و محل حفره، میزان بافت سالم باقی‌مانده، نیروی جویدن، خطر پوسیدگی، امکان کنترل رطوبت، اهمیت زیبایی، شرایط خاص مانند بارداری یا حساسیت به فلزات و ترجیح خود بیمار، ماده‌ی ترمیمی مناسب را تعیین می‌کنند. این تصمیم باید مشترک و پس از معاینه گرفته شود.

  • اندازه‌ی حفره: حفره‌های کوچک تا متوسط معمولاً با ترمیم مستقیم قابل درمان‌اند؛ حفره‌های بزرگ ممکن است به اینله یا آنله نیاز داشته باشند.
  • محل دندان: در دندان‌های جلو، ظاهر هم‌رنگ اهمیت بیشتری دارد.
  • خطر پوسیدگی: در افراد پرخطر، ترمیم‌ها بیشتر شکست می‌خورند [3] و برنامه‌ی پیشگیری اهمیت دارد.
  • گروه‌های خاص: برای زنان باردار، کودکان و برخی بیماران، FDA مواد بدون آمالگام را توصیه می‌کند [4].
  • ترجیح بیمار: نویسندگان مرور کاکرین تصمیم‌گیری مشترک میان دندانپزشک و بیمار را توصیه کرده‌اند [2].

معیارهای تصمیم‌گیری

اگر حفره کوچک یا متوسط است و دندان بافت سالم کافی دارد، ترمیم مستقیم کامپوزیت معمولاً انتخاب اول است. اگر بخش بزرگی از تاج از دست رفته یا یک کاسپ ضعیف شده، ترمیم غیرمستقیم مانند آنله سرامیکی بررسی می‌شود. اگر بیمار در یکی از گروه‌های پرخطر از نظر جیوه است، از آمالگام استفاده نمی‌شود. در هر حالت، تصمیم پس از معاینه و تصویربرداری گرفته می‌شود.

دو دندان، دو انتخاب

بیمار الف یک پوسیدگی کوچک در دندان آسیای پایین دارد و بافت اطراف آن سالم است؛ ترمیم مستقیم کامپوزیت در یک جلسه برای او منطقی است. بیمار ب ترمیم قدیمی بزرگی دارد که کنار آن پوسیدگی ایجاد شده و یکی از کاسپ‌ها ترک برداشته است؛ برای او ترمیم غیرمستقیمی که کاسپ را هم بپوشاند ممکن است مناسب‌تر باشد. هر دو «ترمیم دندان» لازم دارند، اما ماده و روش آن‌ها یکسان نیست.

هر ماده‌ی ترمیمی چقدر دوام دارد؟

دوام ترمیم عدد ثابتی ندارد. طبق منابع بالینی، بسیاری از ترمیم‌ها ده تا بیست سال دوام می‌آورند، اما خطر پوسیدگی، تعداد سطوح ترمیم‌شده، نیروی جویدن و بهداشت دهان بیشتر از نوع ماده بر ماندگاری اثر دارند. مراقبت و معاینه‌ی منظم بخشی از دوام ترمیم است.

کلینیک کلیولند طول عمر معمول ترمیم‌ها را ده تا بیست سال، بسته به نوع ماده، ذکر می‌کند [1]. با این حال، داده‌های مرورهای سیستماتیک نشان می‌دهد عوامل مربوط به بیمار، به‌ویژه خطر پوسیدگی، نقش مهمی در شکست ترمیم دارند [3]. برای ترمیم‌های سرامیکی، دندانی که عصب زنده داشت، احتمال شکست کمتری داشت [6].

برای آشنایی با مراقبت‌های بعد از ترمیم و عوامل مؤثر بر طول عمر آن، صفحه‌ی اصلی ترمیم دندان را مرور کنید.

نسخه صوتی این مقاله

سوالات متداول

رایج‌ترین مواد ترمیمی دندان کامپوزیت، آمالگام، گلاس آینومر و سرامیک هستند. سه ماده‌ی اول معمولاً به‌صورت مستقیم و در یک جلسه در دهان شکل می‌گیرند و سرامیک معمولاً در لابراتوار ساخته می‌شود و به‌صورت اینله، آنله یا روکش به دندان چسبانده می‌شود.

یک ماده‌ی بهترین برای همه وجود ندارد. انتخاب به اندازه و محل حفره، میزان بافت سالم باقی‌مانده، خطر پوسیدگی، نیروی جویدن، اهمیت زیبایی و شرایط خاص بیمار بستگی دارد و باید پس از معاینه و به‌صورت مشترک با جراح دندانپزشک گرفته شود.

بله، کامپوزیت امروز در دندان‌های عقب هم زیاد استفاده می‌شود. در مرور کاکرین، ترمیم‌های کامپوزیت در دندان‌های عقب بیشتر از آمالگام دچار شکست و پوسیدگی ثانویه شدند، اما قطعیت این شواهد پایین است و مواد کامپوزیت از زمان آن مطالعات بهتر شده‌اند.

به گفته‌ی FDA، شواهد موجود نشان نمی‌دهد آمالگام در جمعیت عمومی اثر نامطلوب سلامتی ایجاد کند. با این حال برای گروه‌های پرخطر مانند زنان باردار، مادران شیرده، کودکان زیر شش سال و افراد دارای بیماری عصبی یا کلیوی، مواد بدون آمالگام توصیه می‌شود.

FDA برداشتن آمالگامی را که در وضعیت خوبی است توصیه نمی‌کند، مگر اینکه از نظر پزشکی لازم باشد. دلیل آن از دست رفتن بافت سالم دندان و افزایش موقت تماس با بخار جیوه هنگام برداشتن است. وضعیت ترمیم را جراح دندانپزشک در معاینه بررسی می‌کند.

گلاس آینومر یک ماده‌ی ترمیمی هم‌رنگ دندان است که به‌صورت مستقیم و معمولاً در یک جلسه استفاده می‌شود. FDA آن را در کنار کامپوزیت به‌عنوان یکی از گزینه‌های بدون آمالگام نام برده است. کاربرد آن به اندازه و محل حفره بستگی دارد.

اینله و آنله ترمیم‌های غیرمستقیمی هستند که بیرون از دهان، معمولاً از سرامیک، ساخته و سپس به دندان چسبانده می‌شوند. اینله داخل حفره را پر می‌کند و آنله کاسپ‌های دندان را هم می‌پوشاند. این ترمیم‌ها معمولاً برای حفره‌های بزرگ‌تر استفاده می‌شوند و دو جلسه لازم دارند.

در یک مرور سیستماتیک، بقای ترمیم‌های اینله و آنله‌ی سرامیکی در پنج سال حدود ۹۲ تا ۹۵ درصد و در ده سال حدود ۹۱ درصد گزارش شد. شکستگی یا لب‌پریدگی سرامیک شایع‌ترین علت شکست بود.

FDA برای زنان باردار و زنانی که قصد بارداری دارند، در صورت مناسب بودن، استفاده از مواد بدون آمالگام مانند کامپوزیت یا گلاس آینومر را توصیه می‌کند. زمان و نوع درمان دندان در بارداری را جراح دندانپزشک با توجه به شرایط شما تعیین می‌کند.

مرورهای سیستماتیک نشان می‌دهند خطر پوسیدگی بیمار و تعداد سطوح ترمیم‌شده نقش مهمی در شکست ترمیم دارند. بهداشت دهان، استفاده از خمیردندان فلورایددار، کاهش مصرف قند و معاینه‌ی منظم به ماندگاری ترمیم کمک می‌کنند.

برای انتخاب ماده‌ی ترمیمی مناسب دندان خودتان، معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری لازم است. می‌توانید برای مشاوره نوبت بگیرید یا با کلینیک تماس بگیرید.

رزرو نوبت آنلاین تماس با کلینیک

مقالات مرتبط

دکتر محمدایمان نقشی‌زادیان

جراح دندانپزشک

شماره نظام پزشکی: ۱۴۹۸۶۰

آخرین بازبینی: ۱۶ تیر ۱۴۰۵

منابع

  1. Cleveland Clinic. Dental Fillings. Health Library (medically reviewed; last updated May 13, 2024). Cleveland Clinic
  2. Worthington HV, Khangura S, Seal K, Mierzwinski-Urban M, Veitz-Keenan A, Sahrmann P, Schmidlin PR, Davis D, Iheozor-Ejiofor Z, Rasines Alcaraz MG. Direct composite resin fillings versus amalgam fillings for permanent posterior teeth. Cochrane Database Syst Rev. 2021;(8):CD005620. Cochrane
  3. Opdam NJ, van de Sande FH, Bronkhorst E, et al. Longevity of posterior composite restorations: a systematic review and meta-analysis. J Dent Res. 2014;93(10):943-949. PubMed
  4. U.S. Food and Drug Administration. Dental Amalgam Fillings (content current as of February 18, 2021). FDA
  5. Regulation (EU) 2024/1849 of the European Parliament and of the Council amending Regulation (EU) 2017/852 on mercury. Legislative Observatory summary. European Parliament
  6. Morimoto S, et al. Survival Rate of Resin and Ceramic Inlays, Onlays, and Overlays: A Systematic Review and Meta-analysis. J Dent Res. 2016;95(9):985-994. DOI

تاریخ بروز رسانی:   8 آبان 1405

تعداد بازدید:   ۷۷۴

 
ارسال نظر
ايميل :  
نام :  
نظر :
  
حروف تصویر بالا :  
 
نظرات ارسالی
هزینه درمان ریشه چقدر است؟
پارسا
مطالب عالی
حسینی
این درمان را میشه بجای پرکردن با ماده سیاه انجام داد؟
امین
عالی
زهره صدف
امکان داره مراقبتهای پس از کشیدن دندان رو هم بزارید روی سایت
حسین
پاسخ مدیریت:
با سلام بله حتما


چاپ